Ένα έργο με μεγάλη αξία για το περιβάλλον και την ποιότητα ζωής, αλλά και βαθύ συμβολισμό, βρίσκεται σε εξέλιξη σε έκταση του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, στο Αιγάλεω. Πρόκειται για το “Πάρκο Ελιάς”, η οποία αποβλέπει στην διάσωση και ανάδειξη σημαντικών λειψάνων του εν λόγω αρχαίου Ελαιώνα των Αθηνών στην περιοχή του πρώην Κτήματος Μερκάτη.
Στόχος είναι να διαφυλαχθεί η αυθεντική, λιτή εικόνα του Ελαιώνα σε αυτή την “ιερή” περιοχή. Ιδανικό θα ήταν να αξιοποιηθεί το συγκεκριμένο έργο ως οδηγός στις παρεμβάσεις στην ευρύτερη περιοχή του Ελαιώνα, ιδίως με την ευκαιρία της Διπλής Ανάπλασης, όπως επιβάλλει το ίδιο το όνομα της περιοχής: Ελαιώνας. Να βρεθούν, δηλαδή, σε κοινό βηματισμό η ιστορία, το περιβάλλον και τα σύγχρονα έργα.
Μιλούν στην εφημερίδα μας για το Πάρκο Ελιάς η Δρ. Διονυσία-Γεωργία Περπερίδου, Επικουρική καθηγήτρια Π.Α.Δ.Α. – Επιστημονικά Υπεύθυνη του έργου, και ο Αλέξανδρος Μποφίλιας, Αρχιτέκτων Μηχανικός Τοπίου, Μελετητής έργου.
Κυρία Περπερίδου, το Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής πήρε τη πρωτοβουλία δημιουργίας του Πάρκου Ελιάς στην Πανεπιστημιούπολη Αρχαίου Ελαιώνα εδώ στο Αιγάλεω. Ποια είναι τα βασικά στοιχεία του έργου αυτού;
(Επιστημονικά Υπεύθυνη): Το Πάρκο Ελιάς βρίσκεται στη νότια πλευρά της Πανεπιστημιούπολης Αρχαίου Ελαιώνα, σε κομβικό σημείο στα σύνορα με τους Δήμους Αγίου Ιωάννη Ρέντη και Νίκαιας. Η έκτασή του ανέρχεται σε περίπου 8 στρέμματα, ενώ η περιοχή παρεμβάσεων του έργου είναι λίγο μεγαλύτερη, εκτείνεται σε περίπου 8,5 στρέμματα. Το έργο χρηματοδοτείται με 320.000,00 ευρώ από το Πράσινο Ταμείο στο πλαίσιο του προγράμματος «ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ & ΚΑΙΝΟΤΟΜΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ» 2022-2024, άξονας προτεραιότητας 2 «ΔΡΑΣΕΙΣ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ, ΚΑΙΝΟΤΟΜΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ – ΕΞΥΠΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ». Μελετητής του είναι ο κύριος Αλέξανδρος Μποφίλιας, ενώ την υλοποίηση του έργου ανέλαβε η εταιρεία-ανάδοχος CTESIBIUS TECHNIKI E.E.
Κυρία Περπερίδου, ποια ήταν η αφορμή να γίνει αυτό το έργο;
Το Πάρκο Ελιάς κατ’ αρχήν θεσμοθετήθηκε με το Προεδρικό Διάταγμα Π.Δ. 23-6-2005 (ΦΕΚ 705, Τεύχος Δ, 19-07-2005) ως υποχρεωτική περιοχή πρασίνου, από την οποία περίπου 8,1 στρέμματα εμπίπτουν στην κυριότητα του πρώην Τεχνολογικού Εκπαιδευτικού Ιδρύματος Πειραιώς και νυν Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής. Θεωρούμε ότι τόσο η αναγκαία προσαρμογή στη κλιματική αλλαγή όσο και η ανάγκη δημιουργίας χώρων πρασίνου και πράσινων υποδομών καθιστά αναγκαία την υλοποίηση του Πάρκου αυτού. Η δυνατότητα του Ειδικού Λογαριασμού Κονδυλίων Έρευνας του πανεπιστημίου μας υποβολής σχετικών προτάσεων ενίσχυσης της βιοποικιλότητας βοηθούσε πολύ σε αυτόν τον σκοπό.
Κύριε Μποφίλια, ποια είναι τα βασικά στοιχεία της διαμόρφωσης του Πάρκου Ελιάς; Και η βασική λογική του σχεδιασμού του ποια είναι;
Η διαμόρφωση του Πάρκου Ελιάς εδώ στην Πανεπιστημιούπολη Αρχαίου Ελαιώνα του Πανεπιστήμιου Δυτικής Αττικής αποβλέπει στην διάσωση και ανάδειξη σημαντικών λειψάνων του εν λόγω αρχαίου Ελαιώνα των Αθηνών στην περιοχή του πρώην Κτήματος Μερκάτη. Σημειωτέον ότι στον χώρο του Πάρκου όντως σώζονται περίπου πενήντα υπεραιωνόβια ελαιόδενδρα που αναδεικνύονται ως διαχρονικά κυρίαρχα στοιχεία του χώρου. Στόχος είναι να διαφυλαχθεί όσο το δυνατόν περισσότερο η αυθεντική, εξαιρετικά λιτή εικόνα του Ελαιώνα, με ταυτόχρονη ενίσχυση και επαναφορά της βιοποικιλότητάς του. Για τον σκοπό αυτό, αποκαθίσταται μέρος του ιστορικού τοπογραφικού ανάγλυφου μέσω εξυγίανσης του εδάφους και επαναφοράς τοπικών αυλάκων απορροής υδάτων.
Πέραν αυτού, εξασφαλίζεται η άνετη και ασφαλής «διέλευση» από και προς τις εγκαταστάσεις του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής διασχίζοντας ακριβώς την περιοχή των ιστορικών ιερών Ελαίων. Σε τοπική κλίμακα δηλαδή, το Πάρκο Ελιάς θα λειτουργεί εκ νέου ως Πράσινη και Μπλε Υποδομή στα πρότυπα της αντιπλημμυρικής προστασίας που άλλοτε προσέφερε και ο μεγάλος αρχαίος Ελαιώνας για την πόλη των Αθηνών. Δείχνει, κατά τον τρόπο αυτό, τον δρόμο προς τις περαιτέρω αναπτυξιακές δυνατότητες της σημερινής πολεοδομικής ενότητας Ελαιώνα ως σημαντικού οικολογικού στοιχείου μέσα στη πόλη.
ΔΙΑΒΑΣΕ ΚΑΙ ΑΥΤΟ:
Πέτρου Ράλλη & Θηβών: Η υποδειγματική ανάδειξη του αρχαίου Eλαιώνα της Αθήνας
Κύριε Μποφίλια, τι διαφορετικό προσφέρει το Πάρκο Ελιάς σε σχέση με άλλα διακεκριμένα έργα πρασίνου που υλοποιήθηκαν στην Αθήνα;
Προκειμένου η περιοχή γύρω από τα 53 υπεραιωνόβια ελαιόδενδρα να παραμείνει όσο το δυνατόν πιο αναλλοίωτη, οι παρεμβάσεις μας διαμόρφωσης περιορίζονται στα απολύτως απαραίτητα. Σε αυτή την «ιερή» περιοχή δηλαδή όπου σώζεται ένα έστω και μικρό κομμάτι του αυθεντικού τοπίου της Αττικής, δεν θα βλέπουμε «οργασμούς» design όπως αντικρίζουμε συχνά. Δηλαδή, δεν θα επιβάλλονται —με το «έτσι θέλω»— ξενόφερτα στοιχεία ή παρεμβάσεις διακοσμητικού και μόνον χαρακτήρα, διότι ο ιστορικός Ελαιώνας καθαυτός δεν χρειάζεται διαφορετική αισθητική από αυτήν που παραδοσιακά διαθέτει ούτως ή άλλως. Αποφεύγουμε ακόμα και την τοποθέτηση ιστών, φανοστατών, πολλών πινακίδων κ.ο.κ. που θα αμφισβητούσαν την οπτική κυριαρχία των ελαιόδενδρων.
Συγκεκριμένα, οι παρεμβάσεις μας εστιάζουν κυρίως στην επίλυση του ζητήματος της προσβασιμότητας του χώρου. Χαράσσονται πεζόδρομοι-δρομίσκοι και μονοπάτια ως αυτοδύναμοι και ουδέτεροι άξονες «διέλευσης» και διάσχισης του χώρου των υπεραιωνόβιων ελαιόδενδρων, χωρίς να εμπλέκονται περαιτέρω με την λιτή και αυστηρή μορφολογία του ελαιώνα.
Η αρχιτεκτονική ιδέα-σύλληψη αυτή εμπνέεται αφενός μεν από τις διακεκριμένες οδικές αρτηρίες οι οποίες από αρχαιοτάτων χρόνων διασχίζουν την περιοχή του Ελαιώνα, όπως η Ιερά Οδός, η οδός Πειραιώς ή και η οδός Σαλαμινίας εδώ δίπλα. Αφετέρου δε, τα μικρά μονοπάτια σύνδεσης του πάρκου με τις γειτνιάζουσες κτιριακές υποδομές του πανεπιστήμιου ανταποκρίνεται στη λογική των παλαιών μονοπατιών που υπήρχαν ανάμεσα στα επιμέρους κτήματα της περιοχής. Τέλος, δια των δρομίσκων-μονοπατιών αυτών εξασφαλίζεται και η πρόσβαση για Άτομα με Ειδικές Ανάγκες.
Κυρία Περπερίδου, γιατί θεωρείτε το έργο αυτό πιλοτικό για την ευρύτερη περιοχή ;
Όπως προκύπτει από τον σχεδιασμό του έργου, στο Πάρκο Ελιάς και την Πανεπιστημιούπολη Αρχαίου Ελαιώνα συνδυάζονται η λειτουργία υπερσύγχρονων ακαδημαϊκών υποδομών με υψηλού ποιότητας χώρους πρασίνου και την ανάδειξη ιστορικών και περιβαλλοντικών στοιχείων. Αυτή η στρατηγική θα μπορούσε να εμπνεύσει και την αναβάθμιση της περιοχής του ιστορικού Ελαιώνα σε ευρύτερη κλίμακα, δηλαδή και σε άλλους δήμους που κατέχουν μέρος αυτού.
Τα πολλαπλά οφέλη που δημιουργούνται με τη λύση μας καθιερώνουν το Πάρκο Ελιάς ως υπαίθριο σημείο προβολής δραστηριοτήτων του Πανεπιστήμιου Δυτικής Αττικής σε άμεση λειτουργική επαφή με το πέριξ αστικό περιβάλλον. Η δημιουργία του νέου πόλου αυτού ακαδημαϊκής ζωής στο πράσινο ενισχύει την ταυτότητα και «ακτινοβολία» της Πανεπιστημιούπολης Αρχαίου Ελαιώνα υπό μορφή πραγματικού, υπερσύγχρονου university campus με αναφορά στην αρχαία διδασκαλία που επικρατούσε στην ευρύτερη περιοχή (όπως π.χ. Ακαδημία Πλάτωνος, Κήπος του Επικούρου).
ΔΙΑΒΑΣΕ ΚΑΙ ΑΥΤΟ:
Ο ελαιώνας του ΨΝΑ έδωσε φέτος ένα λάδι με διεθνές βραβείο!
Κύριε Μποφίλια, ποιος είναι ο αρχαίος Ελαιώνας της Αθήνας;
Ένα από τα πλέον εντυπωσιακά στοιχεία πρασίνου της δυτικής Αθήνας-Αττικής αποτελούσε διαχρονικά ο αρχαίος Ελαιώνας. Σύμφωνα με τη παράδοση, φυτεύθηκε κατά τον Χρυσό Αιώνα 480-450 π.Χ. κατόπιν εντολής Περικλή. Τα 117.000 υπεραιωνόβια ελαιόδενδρα γρήγορα αναδείχθηκαν σε αγροτική ραχοκοκαλιά της αρχαίας Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Αποτελούσαν ένα ανεπανάληπτο ανθρωπογενές τοπίο, καλύπτοντας την πεδιάδα που εκτεινόταν μεταξύ του αστέως των Αθηνών και του επίνειού της, του Πειραιά, σε έκταση περίπου 9.000 στρεμμάτων.
Συγκεκριμένα, η εκτεταμένη καλλιέργεια ελαιόδενδρων από τον Φαληρικό Όρμο έως την περιοχή της σημερινής Νέας Φιλαδέλφειας καθιστούσε δυνατή την αξιοποίηση των υδάτων του Κηφισού Ποταμού για τον σκοπό της άρδευσης αυτών. Κατά τον τρόπο αυτό, οι αστικοί πυρήνες των Αθηνών και του Πειραιώς προστατεύονταν και από τις συχνά καταστροφικές πλημμύρες που ήδη καταγράφονταν στα αρχαία χρόνια. Με την εκβιομηχάνιση της Αττικής και την συρρίκνωση της ζήτησης για ελαιόλαδο ως μέσο φωτισμού, ο θρυλικός, πανάρχαιος Ελαιώνας των Αθηνών καταστράφηκε σχεδόν ολοκληρωτικά.
Ο χώρος του Πάρκου Ελιάς εντάσσεται στην περιοχή του αρχαίου Ελαιώνα και αποτελεί το τελευταίο μεγάλο διασωθέν τμήμα αυτού. Προστατεύεται πλέον βάσει των Προεδρικών Διαταγμάτων Π.Δ. 20 Σεπτεμβρίου 1995, ΦΕΚ 1049 Δ’ και Π.Δ. 23 Ιουνίου 2005, ΦΕΚ 750 Δ’.
Κυρία Περπερίδου, ποιους κινδύνους πρέπει να αναμένουμε για τη Πανεπιστημιούπολη Αρχαίου Ελαιώνα από την επερχόμενη Κλιματική Αλλαγή και κατά πόσο οι Πράσινες Δομές μπορούν να θεωρούνται λύση για τα προβλήματα αυτά;
Τόσο σε παγκόσμιο επίπεδο, όσο και στην ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου, οι εκφάνσεις και συνέπειες της διαδραματιζόμενης Κλιματικής Αλλαγής γίνονται όλο και πιο αντιληπτές. Σε αυτό συμβάλλει σε μεγάλο βαθμό και η κατά πολύ αυξανόμενη αστικοποίηση εκτεταμένων, κυρίως πρώην αγροτικών και παραθαλάσσιων περιοχών. Ενώ η δημιουργία μεγαλουπόλεων αποτελεί μια από τις αιτίες για την αλλαγή των κλιματικών συνθηκών, οι ίδιες οι αστικές περιοχές αυτές πλέον πλήττονται συχνά ιδιαίτερα έντονα από τα ακραία καιρικά φαινόμενα που προκύπτουν ως αντίκτυπος της ανθρώπινης δραστηριότητας.
Σημαντικές λύσεις σε περιβαλλοντικά, κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα καθώς και για τον μετριασμό των επιπτώσεων φυσικών κινδύνων, είτε προκύπτουν από την Κλιματική Αλλαγή είτε από άλλες αιτίες οικολογικής υποβάθμισης, προσφέρουν οι λεγόμενες Πράσινες Υποδομές (Green Infrastructures). Έργα και παρεμβάσεις που αφορούν τη διαχείριση υδάτινων όγκων ονομάζονται και Μπλε Υποδομές ως οιονεί υποενότητα αυτών. Η δημιουργία Πράσινων Υποδομών αποβλέπει σε πολλαπλά οφέλη όπως οικολογικά – περιβαλλοντικά (π.χ. διατήρηση της βιοποικιλότητας, προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή), κοινωνικά (π.χ. παροχή πράσινων χώρων, αναβάθμιση ποιότητας ζωής) και οικονομικά (π.χ. στήριξη τοπικής οικονομίας, δημιουργία εναλλακτικών πηγών εισοδήματος, ενίσχυση τουριστικής και εμπορικής δραστηριότητας).
Σε αυτό μπορεί κατά περίπτωση να συμπεριλαμβάνεται η οικολογική σύνδεση πράσινων χώρων, η ενίσχυση αστικής βιοποικιλότητας, η διαφύλαξη και αξιοποίηση υδρολογικού καθεστώτος όπως όμβρια ύδατα, σώματα νερού, υδροφόρος ορίζοντας κ.α. καθώς και η μικροκλιματική αναβάθμιση του αστικού τοπίου.
Κατ’ αρχήν ήδη αρκετά σύγχρονα διεθνή έργα δημιουργίας κοινωφελών πάρκων και Πράσινων Υποδομών εστίασαν, μεταξύ άλλων, στην ανακύκλωση και επαναχρησιμοποίηση υλικών κατεδαφίσεων, στον καθαρισμό του εδάφους και του νερού, στην μετατροπή χώρων στάθμευσης σε αστικά ποολίβαδα, με χρήση υδατοπερατών υλικών επιφανειών. Κατά περίπτωση δημιουργούνται και νέα αστικά οικοσυστήματα βάσει συλλογής και επαναχρησιμοποίησης σπόρων που υπήρχαν στην περιοχή. Οι εκτεταμένες περιοχές πάρκων πρασίνου που δημιουργούνται συμβάλλουν κατά περίπτωση και στην αντιμετώπιση του φαινομένου της αστικής θερμικής νησίδας.
Ειδική περίπτωση αποτελούν χώροι πρασίνου με κυριότερο στοιχείο την αποκατάσταση της φυσικής κοίτης ποταμού ή ρέματος, προσφέροντας και αντιπλημμυρική προστασία με τη λειτουργία πάρκου ως φυσικού «φίλτρου» καθαρισμού για το νερό του ποταμού.
Κύριε Μποφίλια, ποια στοιχεία διαθέτει ο σχεδιασμός του Πάρκου στη κατεύθυνση αυτή;
Οι επιμέρους παρεμβάσεις που προβλέπουμε εδώ στο Πάρκο Ελιάς εντάσσονται ακριβώς στην ανωτέρω προσέγγιση πολλαπλών οφελών που μόλις περιέγραψε η κυρία Περπερίδου. Ήδη διαπιστώνουμε αισθητή αύξηση της βιοποικιλότητας και της αντίστοιχης βιομάζας μετά από την αποκομιδή στρώσεων και λοφίσκων μπαζών που είχαν συσσωρευτεί στη περιοχή. Διότι πλέον το παλαιό, αυθεντικό έδαφος που βρισκόταν κάτω από τα απορρίμματα εκσκαφών και κατεδαφίσεων «αναπνέει» πολύ καλύτερα, ενώ πάνω στα μπάζα ελάχιστη και μόνο βλάστηση μπόρεσε να αναπτυχθεί.
Ένα άλλο σημαντικό όφελος προκύπτει από την υποβάθμιση της στάθμης του εδάφους μετά την αφαίρεση των εν λόγω όγκων μαζών. Πλέον η ικανότητα του χώρου συγκράτησης των όμβριων υδάτων εμφανίζεται αυξημένη, ενώ διευκολύνεται και η αποστράγγιση των υδάτων αυτών απευθείας στα χώματα του παλαιού Ελαιώνα. Με απλά μέσα δηλαδή —που μάλλον κινούνται στη σφαίρα του αυτονόητου— ενισχύουμε σημαντικά την αντιπλημμυρική θωράκιση της Πανεπιστημιούπολης Αρχαίου Ελαιώνα του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής στη νότια πλευρά της.
