Κάθε φορά που αγοράζουμε πλαστική σακούλα στο σούπερ μάρκετ, πληρώνουμε περιβαλλοντικό τέλος. Πρόκειται για δημόσιο πόρο ο οποίος έχει ειδική αποστολή και δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιείται για άλλους σκοπούς πέραν των περιβαλλοντικών. Ωστόσο δεν υπάρχει λογοδοσία και διαφάνεια ως προς την αξιοποίησή τους. Δεν μιλάμε για ένα μικρό ποσό, αλλά για 87 εκατ. ευρώ από το 2018, που ξεκίνησε το μέτρο, έως το 2026.
Βάσει επίσημων στοιχείων και κοινοβουλευτικών ελέγχων, παρατηρείται τεράστια απόκλιση ανάμεσα στις εισπράξεις και στην πραγματική απορρόφηση των χρημάτων. Ενώ τα έσοδα στα δημόσια ταμεία πλησιάζουν τα 90 εκατομμύρια ευρώ συνολικά, μόλις ένα ελάχιστο μέρος αυτών (περίπου 3,9 εκατ. ευρώ έως το 2025) αξιοποιήθηκε τελικά για δράσεις ενημέρωσης. Το γεγονός αυτό εγείρει ερωτήματα για την αποτελεσματικότητα του μέτρου, αλλά και για τον τρόπο διάθεσης των κονδυλίων.
Ο σκοπός του μέτρου
Το περιβαλλοντικό τέλος για τις πλαστικές σακούλες θεσπίστηκε το 2017 (ν. 4496/2017) ως μέτρο περιβαλλοντικής πολιτικής με σκοπό τη μείωση της κατανάλωσης πλαστικής σακούλας και τη χρηματοδότηση περιβαλλοντικών δράσεων, ως ευρωπαϊκή Οδηγία για την προστασία των οικοσυστημάτων και της ανθρώπινης υγείας. Τα χρήματα εισπράττονται από τους καταναλωτές ως δημόσιο έσοδο μέσω της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ). Το 30% παρακρατείται – 10% υπέρ της ΑΑΔΕ και 20% υπέρ του Υπουργείου Περιβάλλοντος. Τελικός αποδέκτης είναι ο Ελληνικός Οργανισμός Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ), που λαμβάνει τελικά το 70% των εισπραχθέντων ποσών.
Ο σκοπός για τον οποίο θεσπίστηκε το τέλος, επιτάσσει οι πόροι που συγκεντρώνονται να επιστρέφουν στην κοινωνία με τη μορφή συγκεκριμένων και μετρήσιμων περιβαλλοντικών δράσεων του ΕΟΑΝ, που στοχεύουν στη μείωση των επιπτώσεων πλαστικών προϊόντων στο περιβάλλον.
Το τέλος και οι εξαιρέσεις
Το περιβαλλοντικό τέλος επιβλήθηκε αρχικά στις λεπτές πλαστικές σακούλες (<50 μm) από το 2018, και από την 1η Ιανουαρίου 2021 επεκτάθηκε σε όλες τις πλαστικές σακούλες, ανεξαρτήτως πάχους, στο ποσό των 0,09 ευρώ ανά τεμάχιο με ΦΠΑ.
Εξαιρούνται από την υποχρέωση καταβολής τέλους οι βιοαποδομήσιμες σακούλες, οι σακούλες σε λαϊκές αγορές και περίπτερα και οι πολύ λεπτές σακούλες για χύμα τρόφιμα.
Η αποτελεσματικότητα της πληρωμής της σακούλας
Αρχικά η επιβολή του μέτρου είχε άμεση και θετική επίδραση, αλλάζοντας ριζικά τις συνήθειες των καταναλωτών. Στα πρώτα χρόνια παρατηρήθηκε πτώση άνω του 80% στην πλαστική σακούλα στα σούπερ μάρκετ και τα μεγάλα εμπορικά καταστήματα. Υπολογίζεται ότι μέσα στους πρώτους μήνες εφαρμογής χρησιμοποιήθηκαν περίπου 1,5 δισεκατομμύριο λιγότερες πλαστικές σακούλες. Πιο συγκεκριμένα, από τις περίπου 260–270 λεπτές σακούλες που αναλογούσαν σε κάθε Έλληνα ετησίως το 2010, ο αριθμός έπεσε κοντά στις 110 σακούλες.
Η τάση αυτή συνεχίστηκε για μερικά χρόνια, αλλά τα δημοσιευμένα στοιχεία δείχνουν ότι σταδιακά αντιστράφηκε. Η κατανάλωση αυξήθηκε από 83 σακούλες ανά κάτοικο το 2022 σε 95 το 2023. Δηλαδή, παρά το περιβαλλοντικό τέλος, η κατανάλωση δεν ακολούθησε την σταθερή επιθυμητή πτωτική πορεία. Ας σημειωθεί ότι ο στόχος της ΕΕ ήταν η μείωση κάτω από τα 40 τεμάχια ανά κάτοικο έως το τέλος του 2025.
Το 2024 ο Ελληνικός Οργανισμός Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ) είχε αποφασίσει την υλοποίηση εκτεταμένων δράσεων ενημέρωσης και επικοινωνίας για την περίοδο 2024–2026, με προϋπολογισμό σχεδόν 10 εκατομμυρίων ευρώ. Ωστόσο, σύμφωνα με δημοσιεύματα, οι προγραμματισμένες δράσεις δεν προχώρησαν όπως προβλεπόταν.
Έλλειψη διαφάνειας
Η νομοθεσία προβλέπει ετήσια καταγραφή και υποβολή στοιχείων για την κατανάλωση πλαστικών σακουλών, ώστε να υπάρχει σαφής και εύκολα προσβάσιμη ενημέρωση για την εξέλιξη της κατανάλωσης στην Ελλάδα.
Όμως ο ΕΟΑΝ εδώ και 6 χρόνια δεν αναρτά απολογιστικές ετήσιες εκθέσεις στον διαδικτυακό του τόπο και συνεπώς δεν υπάρχουν διαθέσιμα αναλυτικά στοιχεία και διαφάνεια στην χρήση του δημόσιου πόρου από το περιβαλλοντικό τέλος πλαστικής σακούλας. Ως δικαιολογία για την καθυστέρηση δημοσίευσης απολογισμών αναφέρθηκε τον Αύγουστο του 2025, σε ερώτηση βουλευτών του του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ στη Βουλή, η υποστελέχωση του ΕΟΑΝ.
Ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν
Επειδή, όπως αναφέρθηκε, το τέλος που επιβαρύνεται ο καταναλωτής για την πλαστική σακούλα είναι δημόσιο έσοδο με συγκεκριμένο σκοπό, πρέπει να απαντηθούν τα παρακάτω ερωτήματα.
- Ποιο είναι το συνολικό ποσό του περιβαλλοντικού τέλους πλαστικής σακούλας που έχει δηλωθεί, βεβαιωθεί και εισπραχθεί από την έναρξη εφαρμογής του έως σήμερα;
- Ποιο είναι το συνολικό ποσό που έχει αποδοθεί τελικά στον ΕΟΑΝ;
- Ποιοι έλεγχοι έχουν πραγματοποιηθεί στις επιχειρήσεις για την ορθή δήλωση και απόδοση του τέλους και ποια ήταν τα αποτελέσματά τους; Πόσοι έλεγχοι έχουν γίνει, πόσες παραβάσεις διαπιστώθηκαν, πόσα ποσά καταλογίστηκαν και πόσα από αυτά έχουν τελικά εισπραχθεί;
- Πού ακριβώς έχει κατανεμηθεί το σύνολο των περίπου 87 εκατ. ευρώ ή όσων έχουν αποδοθεί μέχρι σήμερα στον ΕΟΑΝ;
- Πόσα χρήματα παραμένουν αδιάθετα;
- Γιατί καθυστέρησαν οι προγραμματισμένες περιβαλλοντικές καμπάνιες;
- Πως αξιολογείται μέχρι σήμερα η χρήση πλαστικών σακουλών μίας χρήσης; Ποια τα μετρήσιμα αποτελέσματα του μέτρου;
