Χρυσό μετάλλιο στο Παρίσι για την iGEM Ioannina 2025 για το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων – Καινοτόμος λύση για τη διάσωση του ελληνικού πλατάνου. Δεκάδες χιλιάδες δέντρα έχουν χαθεί.
Με ένα σημαντικό διεθνές βραβείο επέστρεψε από το Παρίσι η φοιτητική ομάδα iGEM Ioannina 2025, καθώς απέσπασε χρυσό μετάλλιο στο iGEM Grand Jamboree για το πρωτοποριακό ερευνητικό της έργο στη συνθετική βιολογία. Παρουσίασε το έργο AMADRYADS, μια καινοτόμη μέθοδο βασισμένη στη συνθετική βιολογία για την καταπολέμηση του μεταχρωματικού έλκους που αφανίζει τα πλατάνια.
Η 16μελής ομάδα από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων ξεχώρισε ανάμεσα σε εκατοντάδες συμμετοχές από όλο τον κόσμο, παρουσιάζοντας μια καινοτόμο και περιβαλλοντικά φιλική προσέγγιση για την αντιμετώπιση του μεταχρωματικού έλκους του πλατάνου, μιας θανατηφόρας ασθένειας που προκαλείται από τον μύκητα Ceratocystis platani και έχει οδηγήσει στην καταστροφή μεγάλου αριθμού πλατάνων.
Στο επίκεντρο της ερευνητικής προσπάθειας βρίσκεται η ανάπτυξη ενός βιοδιασπώμενου νανοφορέα χιτοζάνης, ο οποίος έχει σχεδιαστεί ώστε να μεταφέρει πλασμίδιο DNA στο δέντρο, χωρίς να τροποποιεί το γενετικό του υλικό. Πιο συγκεκριμένα, είναι μια καινοτόμος αντιμυκητιακή θεραπεία με τεχνολογία CRISPR-Cas13d, αξιοποίηση ribo-switch και πρόκληση στοχευμένης απόπτωσης-άμυνας συστημικά στο δέντρο.
Σύμφωνα με την ομάδα από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, η συγκεκριμένη προσέγγιση θα μπορούσε να συμβάλει στην ανάπτυξη μιας περισσότερο στοχευμένης και περιβαλλοντικά φιλικής μεθόδου αντιμετώπισης της ασθένειας, δημιουργώντας παράλληλα νέες προοπτικές για την αξιοποίηση της βιοτεχνολογίας στην προστασία των δασικών οικοσυστημάτων.
Μαζική καταστροφή του ελληνικού πλατανοδάσους
Η κατάσταση των πλατάνων στην Ελλάδα θεωρείται κρίσιμη και μη αναστρέψιμη με τα παραδοσιακά μέσα, καθώς η ασθένεια του μεταχρωματικού έλκους έχει λάβει διαστάσεις επιδημίας. Εκτιμάται ότι πάνω από 70.000 πλατάνια έχουν ήδη προσβληθεί ή νεκρωθεί σε όλη τη χώρα.
Ο μύκητας Ceratocystis platani εντοπίστηκε για πρώτη φορά στη Μεσσηνία, εισαγόμενος πιθανότατα από μολυσμένο φυτευτικό υλικό από την Ιταλία. Η ασθένεια μεταφέρθηκε στην Ήπειρο (Ιωάννινα, ποταμός Καλαμάς) πιθανότατα μέσω μηχανημάτων έργων κατά την κατασκευή της Εγνατίας Οδού. Ακολούθησε δευτερογενής εξάπλωση, από τις πρώτες εστίες, κατά μήκος των κύριων οδικών αξόνων με μηχανήματα καθαρισμού παρόδιας βλάστησης. Θεωρείται ότι το 90% των προσβολών σε νέες θέσεις συνδέεται με την ανθρώπινη δραστηριότητα.
Έτσι έχει επεκταθεί σχεδόν σε όλη την ηπειρωτική Ελλάδα, πλήττοντας σοβαρά την Πελοπόννησο, τη Στερεά Ελλάδα, τη Θεσσαλία, την Εύβοια και την Ήπειρο. Χαρακτηριστική είναι η τραγική εικόνα του κάποτε υπέροχου παρόχθιου πλατανοδάσους του ποταμού Λούρου, όπου δεν έχει σωθεί ούτε ένα πλατάνι! Το ίδιο και στον Σπερχειό, όπου χάθηκε το μεγαλύτερο πλατανόδασος της χώρας μας.
Ο κύριος ένοχος είναι τα μηχανήματα εκσκαφής και τα εργαλεία κλαδέματος (αλυσοπρίονα) που δεν απολυμαίνονται μετά από χρήση σε μολυσμένα δέντρα. Αλλά μεταδίδεται και μέσω των ριζών των δέντρων που είναι συνδεδεμένες υπόγεια. Οι σπόροι του μύκητα παραμένουν ζωντανοί στο χώμα έως και για 5 χρόνια
Μέχρι σήμερα, η μόνη διαθέσιμη άμυνα είναι η πρόληψη. Αυτή περιλαμβάνει την αυστηρή καραντίνα, την υποχρεωτική απολύμανση των εργαλείων, την απαγόρευση κλαδέματος χωρίς άδεια και τη νέκρωση/απομάκρυνση των προσβεβλημένων δέντρων. Γι’ αυτόν τον λόγο, η βιολογική λύση της ομάδας iGEM του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων θεωρείται τόσο σημαντική, καθώς αποτελεί την πρώτη ουσιαστική προσπάθεια για θεραπεία και όχι απλώς για περιορισμό.
Η κατάκτηση του χρυσού μεταλλίου αποτελεί σημαντική διάκριση για την ελληνική φοιτητική ερευνητική κοινότητα και αναδεικνύει τη δυνατότητα της νέας γενιάς επιστημόνων να αναπτύσσει καινοτόμες προσεγγίσεις για την αντιμετώπιση περιβαλλοντικών προκλήσεων, συνδέοντας τη σύγχρονη βιοτεχνολογία με την προστασία της φυσικής κληρονομιάς.
Η κρίσιμη κατάσταση στην Αθήνα
Στην Αθήνα και την ευρύτερη περιοχή της Αττικής, η κατάσταση είναι εξαιρετικά ανησυχητική, καθώς ο μύκητας έχει ήδη «εισβάλει» σε κρίσιμους πνεύμονες πρασίνου.
Το πρώτο μεγάλο καμπανάκι χτύπησε το 2020 στην Πάρνηθα, όπου εντοπίστηκε εστία της ασθένειας. Περίπου 500 πλατάνια σημάνθηκαν, υλοτομήθηκαν και κάηκαν επί τόπου, ενώ έγινε χημική νέκρωση ριζών για να σταματήσει η υπόγεια μετάδοση.
Σποραδικά κρούσματα έχουν εντοπιστεί σε ρέματα της Αττικής (π.χ. στα βόρεια προάστια και την Πεντέλη). Το Ινστιτούτο Μεσογειακών Δασικών Οικοσυστημάτων στην Αθήνα παρακολουθεί στενά την κατάσταση, καθώς ο κίνδυνος για τα δέντρα των αστικών πάρκων και των πλατειών είναι άμεσος.
Η Αθήνα αντιμετωπίζει αυξημένο κίνδυνο λόγω των δημόσιων έργων και των κλαδεμάτων. Αν ένα συνεργείο χρησιμοποιήσει αλυσοπρίονο ή εκσκαφέα σε μολυσμένο πλάτανο της επαρχίας (ή της Πάρνηθας) και στη συνέχεια εργαστεί σε δέντρα μέσα στην πόλη χωρίς να απολυμάνει τα εργαλεία του, η μετάδοση είναι ακαριαία. Επιπλέον, οι παρατεταμένες περίοδοι καλοκαιρινής ξηρασίας στην Αττική στρεσάρουν τα δέντρα, κάνοντάς τα πιο ευάλωτα στον μύκητα
Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων: Η πορεία της αξιοποίησης του φαρμάκου
Η αλλαγή της «σκυτάλης» στην επόμενη φοιτητική ομάδα, iGEM Ioannina 2026, συνεχίζει να κρατά το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων στο επίκεντρο της διεθνούς καινοτομίας, καθώς το έργο AMADRYADS άνοιξε τον δρόμο για τη μοναδική ίσως ρεαλιστική ελπίδα οριστικής θεραπείας των πλατάνων
Το «φάρμακο» (έργο AMADRYADS) βρίσκεται αυτή τη στιγμή σε πειραματικό εργαστηριακό στάδιο και δεν είναι ακόμη διαθέσιμο για εμπορική χρήση ή μαζικούς ψεκασμούς στα δάση. Η αξιοποίηση και η εξέλιξή του ακολουθούν τη συνήθη αυστηρή πορεία των βιοτεχνολογικών ανακαλύψεων.
Λόγω της επικικίνδυνης φύσης του μύκητα Ceratocystis platani, ο οποίος τελεί υπό αυστηρή καραντίνα, η φοιτητική ομάδα iGEM Ioannina 2025 δεν πραγματοποίησε δοκιμές απευθείας στο φυσικό περιβάλλον. Η έρευνα στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων βασίστηκε σε ψηφιακές προσομοιώσεις, υπολογιστικά μοντέλα και εργαστηριακές αναλύσεις για να αποδειχθεί ότι ο μηχανισμός RNA (CRISPR-Cas13d) μπορεί να μπλοκάρει τον μύκητα χωρίς να βλάψει το δέντρο ή το οικοσύστημα.
Για να φτάσει η μέθοδος αυτή στα χέρια των δασαρχών και των δήμων, απαιτούνται κλινικές δοκιμές in vivo με δοκιμές σε ελεγχόμενους χώρους με πραγματικά νοσούντα δέντρα. Στη συνέχεια προσέλκυση επενδυτικών κεφαλαίων ή κρατικών πόρων για τη μετάβαση από το πανεπιστημιακό εργαστήριο στην παραγωγή, όπως και αδειοδότηση από τους ευρωπαϊκούς και εθνικούς οργανισμούς για τη χρήση βιοτεχνολογικών σκευασμάτων σε δάση.
Τα συμπτώματα της ασθένειας
Τα συμπτώματα του μεταχρωματικού έλκους είναι πολύ χαρακτηριστικά, καθώς ο μύκητας φράζει τα αγγεία που μεταφέρουν το νερό, προκαλώντας στο δέντρο μια ακαριαία «ασφυξία». Η ασθένεια εκδηλώνεται συνήθως την άνοιξη και το καλοκαίρι.
Πιο συγκεκριμένα παρατηρείται μικροφυλλία και τα νέα φύλλα την άνοιξη βγαίνουν πολύ μικρά, χλωμά και αραιά. Επίσης τα φύλλα σε έναν ή περισσότερους κλάδους κιτρινίζουν ξαφνικά, μαραίνονται και ξεραίνονται, ενώ το υπόλοιπο δέντρο φαίνεται ακόμα υγιές. Τα ξερά φύλλα δεν πέφτουν στο έδαφος. Παραμένουν επάνω στα κλαδιά, δίνοντας στο δέντρο μια όψη «καμένου».
Στον κορμό ή στα μεγάλα κλαδιά εμφανίζονται επιμήκη έλκη με ρωγμές και βυθίσματα, από όπου μπορεί να τρέχει σκούρο υγρό.
Ένα μεγάλο, αιωνόβιο δέντρο μπορεί να νεκρωθεί μέσα σε 2 έως 3 χρόνια από τη στιγμή της μόλυνσης, ενώ τα μικρότερα πλατάνια μπορούν να ξεραθούν μέσα σε λίγους μόνο μήνες.
ΔΙΑΒΑΣΕ ΚΑΙ ΑΥΤΟ:
SOS για τα ελληνικά δάση: Η κρίση είναι παρούσα, όχι μελλοντική
