Δεν λέει κανείς κάτι καινούργιο, αν υποστηρίξει ότι τα ρουσφέτια και οι πελατειακές σχέσεις αποτελούν τις πιο ανθεκτικές παθογένειες της δικής μας δημόσιας ζωής…
Όμως, αν και συχνά αναλύεται σε επίπεδο κεντρικής πολιτικής σκηνής, αυτό που δεν λέγεται είναι πως η πιο έντονη και άμεση εκδήλωσή του εντοπίζεται στην Τοπική Αυτοδιοίκηση. Εκεί όπου η εγγύτητα μεταξύ αιρετών και πολιτών είναι καθημερινή, οι σχέσεις εξάρτησης δεν είναι απλώς πιθανές, είναι σχεδόν δομικές.
Ιδίως στους μικρότερους δήμους, η προσωπική γνωριμία, η κοινωνική αλληλεπίδραση και η περιορισμένη θεσμική απόσταση μεταξύ δημάρχου και δημότη δημιουργούν ένα περιβάλλον, όπου η πολιτική στήριξη συχνά ανταλλάσσεται με εξυπηρετήσεις.
Αυτές μπορεί να κυμαίνονται από μικρές διευκολύνσεις στην καθημερινότητα, έως προσλήψεις, αναθέσεις έργων ή επιλεκτική παροχή δημοτικών υπηρεσιών.
Το αποτέλεσμα είναι μια διαρκής αναπαραγωγή σχέσεων εξάρτησης.
Η προεκλογική περίοδος επιτείνει πάντα το φαινόμενο, καθώς οι εν ενεργεία δήμαρχοι αξιοποιούν ένα σαφές πλεονέκτημα: ελέγχουν τον μηχανισμό του δήμου, έχουν πρόσβαση σε πόρους, και μπορούν —έστω και έμμεσα— να επηρεάσουν τη στάση των δημοτών μέσω αποφάσεων που λαμβάνονται λίγο πριν τις κάλπες. Αναθέσεις έργων, ρυθμίσεις οφειλών, προσωρινές προσλήψεις και «διευκολύνσεις» αποκτούν προεκλογικό χαρακτήρα, δημιουργώντας μια θολή γραμμή ανάμεσα στη διοίκηση και την πολιτική εκστρατεία.
Η απουσία θεσμικών «φρένων» είναι εμφανής κατά την προεκλογική περίοδο στους δήμους, καθώς συχνά δεν τηρούνται ούτε τα προσχήματα.
Σε αντίθεση με την κεντρική πολιτική σκηνή, όπου προβλέπεται διορισμός υπηρεσιακής κυβέρνησης ώστε να διασφαλιστεί η ουδετερότητα της εκλογικής διαδικασίας, στην Τοπική Αυτοδιοίκηση δεν υπάρχει αντίστοιχη πρόβλεψη. Οι ίδιοι οι αιρετοί που διεκδικούν την επανεκλογή τους συνεχίζουν να ασκούν πλήρως τα καθήκοντά τους μέχρι την ημέρα των εκλογών.
Η καθιέρωση «υπηρεσιακών» δημοτικών αρχών για ένα εύλογο χρονικό διάστημα πριν τις εκλογές, θα μπορούσε να αποτελέσει μια ουσιαστική θεσμική τομή. Ένας υπηρεσιακός δήμαρχος και ένα περιορισμένων αρμοδιοτήτων επιτελείο, με αποκλειστικό σκοπό τη διαχείριση των τρεχουσών υποθέσεων, θα αφαιρούσαν από τους εν ενεργεία δημάρχους τη δυνατότητα άσκησης επιρροής μέσω της διοικητικής εξουσίας κατά την κρίσιμη προεκλογική περίοδο.
Μια τέτοια ρύθμιση θα ενίσχυε την και ισοτιμία μεταξύ των υποψηφίων, θα περιόριζε τη χρήση δημοτικών πόρων για προεκλογικούς σκοπούς, και θα έστελνε ένα ισχυρό μήνυμα εμπιστοσύνης προς τους ίδιους τους πολίτες.
Ξέρω πως κάτι τέτοιο δεν στερείται προκλήσεων. Η λειτουργία των δήμων δεν μπορεί να «παγώσει», ούτε είναι απλό να καθοριστεί το εύρος των αρμοδιοτήτων μιας υπηρεσιακής αρχής.
Ωστόσο, τα ζητήματα αυτά μπορούν να αντιμετωπιστούν με σαφές θεσμικό πλαίσιο και αυστηρό καθορισμό αρμοδιοτήτων.
Βεβαίως, η αντιμετώπιση των πελατειακών σχέσεων στους ΟΤΑ δεν μπορεί να εξαντληθεί σε μία μόνο θεσμική παρέμβαση. Απαιτείται συνολική ενίσχυση της διαφάνειας και της λογοδοσίας. Ωστόσο, η εισαγωγή «υπηρεσιακών δημοτικών αρχών» πριν από τις εκλογές, θα μπορούσε να αποτελέσει ένα κρίσιμο βήμα προς την κατεύθυνση αποδυνάμωσης των πελατειακών δικτύων και «αποπολιτικοποίησης» της διοικητικής λειτουργίας.
Η θεσμική θωράκιση της προεκλογικής περιόδου στους δήμους, δεν είναι απλώς μια τεχνική μεταρρύθμιση. Είναι ζήτημα δημοκρατικής ποιότητας!
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση είναι το πιο άμεσο επίπεδο δημοκρατίας. Αν εκεί δεν διασφαλίζεται η ισονομία και η αμεροληψία, τότε η ίδια η έννοια της δημοκρατικής συμμετοχής τίθεται υπό αμφισβήτηση…
