Ενα μοναδικό ιστορικό ντοκουμέντο στη δημοσιότητα • Η στιγμή που οι 200 της Καισαριανής κοιτούν τον θάνατο κατάματα.
Για πρώτη φορά έρχεται στο φως της δημοσιότητας ένα από τα πιο συγκλονιστικά ντοκουμέντα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Είναι μια φωτογραφία, ίσως η πιο σημαντική, της «συλλογής Χόιερ» που παρουσιάστηκε σήμερα από το υπουργείο Πολιτισμού, στο πλαίσιο της σειράς φωτογραφιών στην οποία περιλαμβάνονται εκείνες της εκτέλεσης στην Καισαριανή των 200 κομμουνιστών κρατουένων του Στρατοπέδου Χαϊδαρίου, την Πρωτομαγιά του 1944.
Στη φωτογραφία αυτή απεικονίζονται μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα τη στιγμή που κοιτούν τον θάνατο κατάματα.
Πηγή efyn.gr/ Φωτό: ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ/EUROKINISSI
Παρουσίαση του φωτογραφικού αρχείου
Στην αίθουσα του Υπουργείου Πολιτισμού παρουσιάστηκαν σήμερα τα μοναδικά ιστορικά ντοκουμέντα από το «αρχείο Χόιερ», στον πυρήνα των οποίων βρίσκονται οι φωτογραφίες των 200 κομμουνιστών που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή.
Πρόκειται για 262 φωτογραφίες, 16 έγγραφα και τέσσερα ελληνικά χαρτονομίσματα από την περίοδο της ναζιστικής κατοχής στη χώρα, από τα οποία, φυσικά, ξεχωρίσουν τα ντοκουμέντα της εκτέλεσης.
Η υπουργός Λίνα Μενδώνη επιβεβαίωσε ότι δόθηκαν 100.000 ευρώ για την απόκτηση του αρχείου, ενώ πρόσθεσε πως η συλλογή θα πρέπει να προστατευθεί, να συντηρηθεί, να γίνει η ανάλογη επιστημονική τεκμηρίωση και να αναδειχθεί ευρύτερα. Παράλληλα, τόνισε ότι αφού ψηφιοποιηθούν τα αρχεία, όλοι οι ενδιαφερόμενοι (όπως για παράδειγμα το ΚΚΕ ή ο δήμος Καισαριανής) που έχουν καταθέσει αίτημα απόκτησης των ντοκουμέντων θα μπορούν να πάρουν ένα ψηφιοποιημένο αρχείο. Η υπουργός Πολιτισμού ανακοίνωσε, επίσης, ότι με νομοθετική ρύθμιση θα δημιουργηθεί Εθνικό Αρχείο Φωτογραφιών.
Τα επόμενα βήματα
Ως προς τα επόμενα βήματα για τη συλλογή Χόιερ, ένα «φωτογραφικό σύνολο που αποτελεί μια σπάνια και συνεκτική πηγή για την ιστορία της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου», του οποίου «ο ιδιαίτερα σημαντικός πυρήνας είναι οι 13 φωτογραφίες που αφορούν την εκτέλεση των 200 πατριωτών στη Καισαριανή την 1η Μαΐου του 1944», η Λ. Μενδώνη πληροφόρησε τα εξής:
«Το Υπουργείο Πολιτισμού, καθώς έχει κηρύξει πλέον τις φωτογραφίες ως μνημεία, δηλαδή αποτελούν ένα υλικό μνημειακό κατάλοιπο, το οποίο προστατεύεται από το 4858 του 2021, έχει ήδη ξεκινήσει να αντιμετωπίζει τη συλλογή με τη διαδικασία η οποία προβλέπεται και η οποία απαιτείται για τα μνημεία: Προστασία, συντήρηση, διαφύλαξη, επιστημονική τεκμηρίωση και, εντέλει, η ανάδειξή της, η προβολή της ευρύτερα, δημόσια, ώστε να μπορεί να χρησιμοποιηθεί, όπως όλα τα τεκμήρια της ιστορικής και πολιτιστικής μας κληρονομιάς, στον δημόσιο λόγο και στην εκπαίδευση. Σε όλη τη διάρκεια της μελέτης, αυτό το οποίο επιμένω και αυτό το οποίο έχω ζητήσει, είναι η αυστηρή επιστημονική τεκμηρίωση και μαρτυρία. Οι φωτογραφίες είναι μνημεία της νεότερης ιστορίας μας και έτσι θα τα αντιμετωπίσουμε. Χρειάζεται μελέτη και ειδικούς οι οποίοι θα αντιμετωπίσουν την περίοδο αυτή», τόνισε η υπουργός.
Όπως έγινε γνωστό στη συνέντευξη, το πρώτο βήμα για τη Συλλογή, μετά τη φροντίδα από την αρμόδια Διεύθυνση Συντήρησης, είναι η ψηφιοποίηση του συνόλου του υλικού. «Ψηφιακά αντίγραφα, υπό όρους και προϋποθέσεις, θα μπορούν να δοθούν από το Υπουργείο Πολιτισμού σε συγκεκριμένους αποδέκτες. Αναγκαία προϋπόθεση είναι η ιστορική ταυτοποίηση θεμάτων, τόπων, προσώπων, χρονολογήσεων και η ένταξη της συλλογής στα ιστορικά συμφραζόμενα. Προφανώς, ιδιαίτερη θα είναι η αντιμετώπιση των φωτογραφιών της εκτέλεσης», τόνισε η υπουργός Πολιτσμού, σημειώνοντας ότι το ερευνητικό έργο το έχει ήδη αναλάβει το ΕΙΕ, στο πλαίσιο της Προγραμματικής Σύμβασης Πολιτιστικής Ανάπτυξης με το Υπουργείο Πολιτισμού, υπό την επιστημονική ευθύνη του κ. Σνάιντερ και των συνεργατών του στο ΕΙΕ.
«Η συλλογή είναι σε πολύ καλή κατάσταση. Ωστόσο είναι ηλικίας άνω των 80 ετών, οπότε θα χρειαστεί ειδική φροντίδα. Αυτό που μας ενδιαφέρει τώρα είναι η συντήρηση, η ψηφιοποίηση και η διαχείριση για την προστασία της συλλογής στο μέλλον», δήλωσε η Μ. Μερτζάνη, προϊσταμένη της Διεύθυνσης Συντήρησης Αρχαίων και Νεωτέρων Μνημείων του ΥΠΠΟ.
Η σημασία της Συλλογής
«Είμασταν σίγουροι από την αρχή για την αξία, τη σημασία και την αυθεντικότητα του συνόλου των φωτογραφιών και έτσι μπορέσαμε, με την πολύ αποφασιστική στάση της πολιτικής ηγεσίας, να φέρουμε σε πέρας, μέσα σε 13 μέρες, μια πολύ δύσκολη ιστορία. Ήμασταν πολύ σίγουροι γιατί είμαστε και ιστορικοί και ξέρουμε πολύ καλά τι είναι αυτά τα σύνολα φωτογραφιών, φαντάρων του Τρίτου Ράιχ, της Βέρμαχτ, των SS της ναζιστικής Γερμανίας, τα οποία κυκλοφορούν πια ευρέως. Ξέρουμε τι έχει συμβεί εδώ. Υπολογίζεται ότι πάνω από 40 εκατομμύρια φωτογραφίες έχουν τραβηχτεί από στρατιώτες της Βέρμαχτ και πάνω από 2 εκατομμύρια φωτογραφίες από τις μονάδες προπανάνδας που είχε ιδρύσει ο Γκαίμπελς», σημείωσε η προϊσταμένη της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του ΥΠΠΟ.Β. Φωτοπούλου, που επικεντρώθηκε στη σπουδαιότητα της συλλογής.
«Έχει σημασία να μπορέσουμε πρώτον να μελετήσουμε το πώς διαμορφώνονται αυτοί οι άνθρωποι μέσα στον πόλεμο. Είναι μια σπουδή, οι φωτογραφίες που τραβάει ο συγκεκριμένος λοχίας και όλοι οι άλλοι, στη διαμόρφωση ανθρώπων πάνω στη βία. Είναι επίσης μια σπουδή στη δύναμη της προπαγάνδας. Ο Γκαίμπελς φτιάχνει μια φοβερή μηχανή προπαγανδιστική όχι μόνο με επαγγελματίες φωτογράφους από τις Μονάδες Προπαγάνδας αλλά προωθεί και παρορτρύνει τους πάντες, τους φαντάρους και τις οικογένειές τους, να φωτογραφίζουν. Γιατί; Για να μπορούν αυτές οι φωτογραφίες να έρχονται πίσω και να δημιουργούν την εικόνα των επιτυχιών της Βέρμαχτ στις οικογένειες ώστε στο μέλλον -γιατί ήταν σίγουρος ότι θα κερδίσει η Γερμανία- να υπάρχει ένα τεράστιο άλμπουμ με τις αναμνήσεις από το Μεγάλο Πόλεμο και το τι είχε κερδίσει εκεί η Γερμανία. Φυσικά και ευτυχώς δεν δημιουργούνται τίποτα ποτέ από όλα αυτά», επισήμανε η ίδια.
«Εγώ θέλω να σας πω αυτό που είδα στις φωτογραφίες για τον “φωτογράφο”. Το φωτογράφος μέσα σε εισαγωγικά, γιατί κατά την γνώμη μου, είναι τελείως ανεκπαίδευτος, δεν έχει σχεδόν καμία εντολή για τεκμηρίωση και απλώς φτιάχνει ένα προσωπικό άλμπουμ. Χρησιμοποιεί μια πολύ καλή μηχανή, σε ένα εξαιρετικό χαρτί που κυκλοφορούσε εκείνη την εποχή -από αυτό καταλάβαμε και την αυθεντικότητα των φωτογραφιών με την πρώτη ματιά. Παρόλα αυτά οι φωτογραφίες του είναι κακές, δηλαδή φωτογραφικά δεν έχει εντολή τεκμηρίωσης, έχει εντολή να φτιάξει ένα άλμπουμ που θα δείχνει τις δραστηριότητες του Τρίτου Ράιχ. Τραβάει τις φωτογραφίες τελείως αποστασιοποιημένος από αυτό που βλέπει -στο άλμπουμ, βάζει δίπλα στις εκτελέσεις κάποιους που κάνουν μπάνιο στα Βοτσαλάκια στον Πειραιά! Η ματιά του είναι τελείως αποστασιοποιημένη και ανεκπαίδευτη ως την τεκμηρίωση. Παρόλα αυτά, είναι ένας λόγος παραπάνω που οι φωτογραφίες αυτές έχουν ιδιαίτερη αξία, γιατί δείχνει ότι έγιναν όχι κατ’ εντολήν, αλλά σύμφωνα με το πνεύμα που επικρατούσε στα στρατεύματα κατοχής», δήλωσε ο φωτογράφος Σ. Μαυρομμάτης.
«Είναι φωτογραφίες που κατά την γνώμη μου έχουν ένα υβριδικό χαρακτήρα, γιατί από τη μία είναι ιδιωτικές φωτογραφίες, της ιδιωτικής τεκμηρίωσης της ζωής στον στρατό, στον πόλεμο, αλλά από την άλλη φαίνεται ότι υπάρχει μία ίσως εντολή χαμηλού επίπεδου, δηλαδή στο επίπεδο της ίδιας της μονάδας, να τεκμηριώνεται η καθημερινή ζωή της στρατιωτικής μονάδας για μία ανταλλαγή φωτογραφιών μετά τον πόλεμο. Αυτό φαίνεται στο γεγονός ότι σε αυτή τη συλλογή υπάρχουν κάποιες φωτογραφίες που απεικονίζεται ο ίδιος ο φωτογράφος με την δική του φωτογραφική μηχανή -καταλαβαίνουμε ότι ο ίδιος δεν την τράβηξε, οπότε υπάρχει ένα σύστημα ανταλλαγής φωτογραφιών μέσα στην μονάδα», δήλωσε μεταξύ αλλων ο κ. Σνάιντερ, ιστορικός και ερευνητής στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, που παρουσίασε κάποιες χαρακτηριστικές φωτογραφίες από τη συλλογή Χόιερ, μεταξύ των οποίων και οι 13 από την Καισαριανή, τρεις από τις οποίες ήταν και οι πιο δραματικές καθώς αφορούσαν τη στιγμή της εκτέλεσης και κάποιων λεπτών μετά.
