Σταύρωση και Ανάσταση – 5 θέματα από τα ανεκτίμητα ψηφιδωτά της Μονής Δαφνίου

Επιμέλεια: Κώστας Φωτεινάκης

Τα ψηφιδωτά της Μονής Δαφνίου (τέλη 11ου αι.) αποτελούν κορυφαίο δείγμα της μεσοβυζαντινής τέχνης. Αποδίδουν μια μοναδική σύνθεση υψηλής αισθητικής, εξαιρετικής τεχνικής και βαθιάς πνευματικότητας. Χαρακτηρίζονται από κλασική ισορροπία, απαλές χρωματικές διαβαθμίσεις και μια νεωτερική ανθρωποκεντρική προσέγγιση.

Τα θέματα των ψηφιδωτών εικόνων που διασώθηκαν στη Μονή Δαφνίου είναι 76, εκ των οποίων τα πέντε αφορούν τη Σταύρωση και την Ανάσταση του Χριστού.

Στην παρούσα δημοσίευση παρουσιάζουμε* τα πέντε θέματα που αφορούν α) τη «Θριαμβευτική είσοδο Του Ιησού Χριστού στα Ιεροσόλυμα, β) τη Σταύρωση του Χριστού, γ) την  “Ανάσταση του Χριστού. Κάθοδος στον Άδη”, δ) την Ψηλάφηση του Θωμά  και ε) τη Μεταμόρφωση του Κυρίου.

Η Είσοδος του Κυρίου στα Ιεροσόλυμα

• «Η είσοδος στα Ιεροσόλυμα (Βαϊοφόρος). Ο Χριστός πάνω σε πουλάρι πλησιάζει στα τειχισμένα Ιεροσόλυμα. Εμπρός από την Πύλη τον υποδέχονται οι Ιεροσολυμίτες με κλάδους από φοινικόδενδρα. Χαριτωμένα είνα τα μικρά παιδιά, που άλλα είναι αναβασμένα στα δέντρα κι άλλα στρώνουν τα ρούχα τους στο δρόμο. Ψηφιδωτό στη βόρεια κεραία του ναού.” (Π.Λ).
• “Από την Κυριακή των Βαΐων αρχίζει ουσιαστικά η  Μεγάλη Εβδομάδα ή Εβδομάδα των Παθών. Κατά την ημέρα αυτή εορτάζεται η ανάμνηση της θριαμβευτικής εισόδου Του Ιησού Χριστού στα Ιεροσόλυμα όπου, κατά τους συγγραφείς των Ιερών Ευαγγελίων, οι Ιουδαίοι Τον υποδέχθηκαν κρατώντας βάια ή βάγια (κλάδους φοινίκων) και απλώνοντας στο έδαφος τα ρούχα τους ζητωκραύγαζαν «Ὡσαννά, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου».” (Κ.Φωτ)
• “Η εικόνα / ψηφιδωτό  είναι μεγάλου μεγέθους, και βρίσκεται, εισερχόμενοι  από στη βόρια είσοδο, (“βόρια κεραία” του Καθολικού) ακριβώς από επάνω…” (Κ.Φωτ)

Η Σταύρωση του Χριστού

• «Η Σταύρωση. Παράσταση απλή, συμμετρική, αλλά σύγχρονα γεμάτη θεϊκό μεγαλείο. Ο Χριστός έχει προφέρει το «τετέλεσται» και το νεκρό σώμα του διαγράφει ελαφρά καμπύλη, ενώ από την πλευρά τυ αναπηδάει «αίμα και ύδωρ». Η Παναγία και ο Ιωάννης ο Θεολόγος με την όλη στάση τους και τις κινήσεις των χεριών δείχνουν τη θλίψη και τον πόνο τους μπροστά στο φοβερό θέαμα. Ψηφιδωτό στη βόρεια κεραία του ναού. [Π.Λ)
• “Προσέξτε τη δεξιά πλευρά Του (αριστερά όπως βλέπουμε τη φωτογραφία) από την οποία αναπηδάει “αίμα και ύδωρ”. Αυτή η λεπτομέρεια δεν φαίνεται με γυμνό μάτι στην εικόνα/ ψηφιδωτό” (Κ.Φωτ)
• “Η εικόνα / ψηφιδωτό  είναι μεγάλου μεγέθους, και βρίσκεται, εισερχόμενοι  από στη βόρια είσοδο, (“βόρια κεραία” του Καθολικού) ακριβώς από επάνω και απέναντι από την “Είσοδο του Κυρίου στα Ιεροσόλυμα”” (Κ.Φωτ)

Η Ανάσταση του Χριστού. Κάθοδος στον Άδη

• «Η Ανάσταση. Η εις Άδου Κάθοδος. Ο Χριστός κατά την τριήμερη ταφή του κατέβηκε στον Άδη, έσπασε τις πύλες του, τον ποδοπάτησε και λύτρωσε το ανθρώπινο γένος, ενώ οι Προφητάνακτες Δαβίδ κα Σολομών και ο Άγ.Ιωάννης ο βαπτιστής και άλλοι δίκαιοι παρακολουθούν το γεγονός. Ψηφιδωτό στη νότια κεραία του ναού».(Π.Λ)
• “Προσέχουμε τις τρύπες από τα καρφιά στα πόδια του Χριστού και στο χέρι. Στην εικόνα από απόσταση δεν φαίνονται” (Κ.Φωτ)
• “Η εικόνα / ψηφιδωτό  είναι μεγάλου μεγέθους, και βρίσκεται, εισερχόμενοι  από στη νότια είσοδο, (“νότια  κεραία” του Καθολικού – από την είσοδο που μπαίνουμε από την αυλή)  ακριβώς από επάνω” (Κ.Φωτ)

Η Ψηλάφηση του Θωμά

• «Η Ψηλάφηση ή η Απιστία του Θωμά. Ο Θωμάς δεν ήταν μαζί με τους άλλους μαθητές, όταν ο Χριστός παρουσιάστηκε και πάλι, ενώ οι πόρτες του δωματίου ήταν κλειστές. Ο Θωμάς με τρόμο πλησιάζει το δάκτυλό του εις τον «τύπον των ήλων» και ομολογεί προς το Χριστό «συ είσαι ο κύριός μου και Θεός μου». Ψηφιδωτο στη νότια κεραία του ναού.» (Π.Λ)
• “Βλέπουμε προσεκτικά και τις τέσσερις τρύπες από τα καρφιά της σταύρωσης στα χέρια και στα πόδια του Χριστού” (ήλος =  καρφί). Τύπος των ήλων = Τα σημάδια που άφησαν τα καρφιά”. Τα σημάδια από τα καρφιά δεν φαίνονται από απόσταση τόσο καθαρά όσο στη φωτογραφία. (Κ.Φωτ).
• “Η εικόνα / ψηφιδωτό  είναι μεγάλου μεγέθους, και βρίσκεται, εισερχόμενοι  από στη νότια είσοδο, (“νότια  κεραία” του Καθολικού – από την είσοδο που μπαίνουμε από την αυλή)  ακριβώς από επάνω και ακριβώς απέναντι από την Ανάσταση  του Χριστού.” (Κ.Φωτ).

Η Μεταμόρφωση του Κυρίου. Ψηφιδωτό στο νοτιοδυτικό ημιχώνιο

• “Η Μεταμόρφωση. Ο Χριστός πάνω στο όρος Θαβώρ και ανάμεσα στο Μωυσή και τον Προφήτη Ηλία, μεταμορφώνεται, παίρνει δηλαδή φωτεινή – θεϊκή μορφή, ενώ οι τρεις μαθητές του Πέτρος, Ιάκωβος και Ιωάννης θαμπώνονται από τη θεία λάμψη. Ψηφιδωτό στο βορειοδυτικό ημιχώνιο”. (Π.Λ)
• “Η εικόνα “Ψηφιδωτό στο βορειοδυτικό ημιχώνιο” είναι μια ιδιαίτερα δύσκολη τεχνική. Το ημιχώνιο έχει μια ελαφρά κλίση/ κύλωμα και απαιτεί ιδιαίτερη εμπειρία. (Κ.Φωτ).
• “Το ημιχώνιο με τη Μεταμόρφωση  του Κυρίου βρίσκεται στη “γωνία” πλησίον με τις δύο πρώτες εικόνες στη βόρειο είσοδο (Κ.Φωτ).

* Οι Φωτογραφίες των Εικόνων/ Ψηφιδωτών και οι τίτλοι τους είναι από την ιστοσελίδα του Αντώνιου Ποσπέλοφ (Α.Π), από την ιστοσελίδα ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ. / Οι περιγραφές των Εικόνων – Ψηφιδωτών είναι από το «Σύντομο Εικονογραφημένο Αρχαιολογικό Οδηγό» για τη Μονή Δαφνίου του Παύλου Λαζαρίδη (Π.Λ) (Έφορου Βυζαντινων Αρχαιοτήτων), έκδοση HANIBAL 1987. / Επιπρόσθετα σχόλια μετά τις Φωτογραφίες του Αντωνίου Πασπέλοφ (Α.Π) και την Περιγραφή Λαζαρίδη (Π.Λ) είναι του Κώστα Φωτεινάκη (K.Φωτ)