Τα διατηρητέα, η μεταφορά συντελεστή δόμησης και ο δεύτερος γύρος καταστροφής των ελληνικών πόλεων

Μενέλαος Χρόνης
9 Min Read

Ένας μεγάλος αριθμός ιστορικών κτιρίων που αποτελούν τα τελευταία ίχνη της σημαντικής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του 19ου και του 20ού αιώνα κινδυνεύει. Παραδομένα στη φθορά του χρόνου, αφήνονται ετοιμόρροπα και οδηγούνται στην κατάρρευση, ακόμα και από ιδιοκτήτες που έχουν την οικονομική άνεση να τα αποκαταστήσουν, όπως τράπεζες και ιδρύματα. Το παλιό κτήριο, τυλιγμένο με λινάτσα και παρατημένο, είναι μια συνηθισμένη εικόνα. Αντίθετη είναι η κατάσταση στις ευρωπαϊκές πόλεις, με ολόκληρες συνοικίες να διατηρούν τα παλιά κτήρια ολοζώντανα και λειτουργικά, κρατώντας περήφανα την αρχιτεκτονική κληρονομιά σαν αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητάς τους.

Στην Ελλάδα κάποια κτίρια του Μεσοπολέμου οι ιδιοκτήτες τους σπεύδουν να τα κατεδαφίσουν θέλοντας να απεμπλακούν από το βάρος της προστασίας που τα επόμενα χρόνια μπορεί να τους επιβάλει η πολιτεία! Γιατί κάθε κτίριο που χρονολογείται από το 1830 και μετά, εφόσον συμπληρώσει 100 χρόνια ζωής, θεωρείται εν δυνάμει νεότερο μνημείo και εξετάζεται για το αν θα πρέπει να κηρυχθεί διατηρητέο. Αυτό ακριβώς θέλουν να αποφύγουν οι ιδιοκτήτες που επιλέγουν την κατεδάφιση. 

Το υψηλό κόστος αποκατάστασης και συντήρησης ενός διατηρητέου, χωρίς κίνητρα και βοήθεια από το κράτος, είναι ο λόγος που θεωρούν οι ιδιοκτήτες την κήρυξη της κατοικίας τους ως διατηρητέας περίπου ως καταδίκη. Δεν συμβαίνει μόνο στην Αθήνα. Όποιος έχει κληρονομήσει οικία σε χαρακτηρισμένο οικισμό στην ελληνική επαρχία, έχει ένα ασήκωτο βάρος με τις δεσμεύσεις του νόμου και την ερμηνεία του από στελέχη των πολεοδομιών.

Στην Αθήνα, λοιπόν, υπέροχα νεοκλασικά κτήρια θυμίζουν ερειπιώνες, έχουν κλαπεί και λεηλατηθεί αρκετές φορές, ενώ γίνονται καταφύγια αστέγων και συχνά παραδίδονται στις φλόγες.

Η απάντηση της κυβέρνησης στο πρόβλημα είναι η μεταφορά συντελεστή δόμησης. Είναι όμως ο καλύτερος ή και ο μοναδικός τρόπος; Ο Νίκος Μπελαβίλας, καθηγητής στο ΕΜΠ και διευθυντής του Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος, γράφει για την εγκατάλειψη των διατηρητέων, τη μεταφορά συντελεστή δόμησης και τον δεύτερο γύρο καταστροφής των ελληνικών πόλεων

Nikos Belavilas

Η εγκατάλειψη των διατηρητέων, η μεταφορά συντελεστή δόμησης και ο δεύτερος γύρος καταστροφής των ελληνικών πόλεων.

Με αφορμή την αντίδραση των δημάρχων των βόρειων δήμων στην ιδέα της μεταφοράς συντελεστή δόμησης στις περιοχές τους, αλλά και μια πρόσφατη συζήτηση με τον Δήμαρχο Αθηναίων για τα επικίνδυνα κτίρια, προτείνω να βάλουμε σε μια τάξη αυτή την ιστορία.

Η Αθήνα και ο Πειραιάς διαθέτουν κάπου 3.000 διατηρητέα και παραδοσιακά κτίρια (αναφέρομαι στα δύο διαφορετικά επίπεδα κηρύξεων του ΥΠΕΝ και του ΥΠΠΟ). Σε ολόκληρη τη χώρα υπάρχουν περίπου 20.000 τέτοια κτίρια, 800 παραδοσιακοί οικισμοί και ιστορικά κέντρα πόλεων.

Τα διατηρητέα, η μεταφορά συντελεστή δόμησης και ο δεύτερος γύρος καταστροφής των ελληνικών πόλεων 3

Το μέγεθος αυτό δεν είναι υπερβολικό. Η Ιταλία, για παράδειγμα, έχει περισσότερα από 80.000 κηρυγμένα κτίρια, ενώ τρία εκατομμύρια ακίνητα, κατασκευασμένα πριν από το 1945, υπάγονται σε καθεστώς ελέγχου. Στην Ελλάδα, το αντίστοιχο πολύ μικρότερο μέγεθος, με βάση τον αρχαιολογικό νόμο, αφορά τα κτίρια που ξεπερνούν την εκατονταετία.

Όλα αυτά τα ακίνητα ανήκουν στο Δημόσιο, σε δήμους, φορείς όπως τράπεζες, πρώην ΔΕΚΟ –για παράδειγμα, η ΔΕΗ, ο ΟΣΕ, ο ΟΛΠ και ο ΟΛΘ –ασφαλιστικά ταμεία, όπως η Βαμβακουργία του Βόλου ή ακίνητα και μέγαρα στη Σταδίου και στην Ερμού, ακαδημαϊκά ιδρύματα, όπως τα κτίρια της Αθηναϊκής Τριλογίας και το Πολυτεχνείο, αλλά και σε ιδιώτες.

Χιλιάδες από αυτά δεν μπορούν να κατεδαφιστούν και να ανοικοδομηθούν. Αντίστοιχα, ολόκληρες συνοικίες, όπως η Πλάκα και το Θησείο, αλλά και οικισμοί όπως η Ύδρα, η Πορταριά, η Βάθεια και η Μονεμβασιά, υπάγονται σε ιδιαίτερα αυστηρό καθεστώς προστασίας, που απαγορεύει την αλλοίωση του χαρακτήρα τους.

Ας εξετάσουμε τώρα δύο πιθανά σενάρια.

Το πρώτο είναι το καταστροφικό σενάριο. Ξεφορτωνόμαστε όλο αυτό το «προβληματικό» απόθεμα, το οποίο, όπως λένε και οι εργολάβοι οικοδομών, «δεν είναι δα και ο Παρθενώνας», και χτίζουμε επιτέλους νέες, πολυώροφες, μοντέρνες κατασκευές, σύμφωνα με τα εκάστοτε γούστα μας.

Τα διατηρητέα, η μεταφορά συντελεστή δόμησης και ο δεύτερος γύρος καταστροφής των ελληνικών πόλεων 5

Κάτι αντίστοιχο συνέβη κατά τη διάρκεια της δικτατορίας. Γκρεμίστηκαν τεράστιες εκτάσεις με νεοκλασικά κτίρια και στη θέση τους κατασκευάστηκαν οι πολυκατοικίες της αντιπαροχής.

Το δεύτερο είναι το λεγόμενο «ανταποδοτικό» σενάριο. Δεν σας επιτρέπουμε να γκρεμίσετε το διατηρητέο, αλλά σας δίνουμε το δικαίωμα να μεταφέρετε κάπου αλλού την ιδεατή πολυκατοικία σας, τον «αέρα», όπως λέγαμε παλιά. Για παράδειγμα, στη λεωφόρο Κηφισίας ή στη Μεσογείων, όπου σήμερα επιτρέπονται τέσσερις ή πέντε όροφοι, εμείς θα σας επιτρέψουμε να χτίσετε δέκα. Θα πουλήσετε τα επιπλέον τετραγωνικά και θα βγάλετε τα σπασμένα.

Η ιστορία έχει και συνέχεια. Προστίθεται και ένα μπόνους δύο ορόφων και ξεφυτρώνουν μικροί, εννιαώροφοι πύργοι στην Κυψέλη ή στα Καμίνια. Εδώ και αρκετό καιρό, μάλιστα, κυκλοφορεί και το επιχείρημα: γιατί να μην αφήσουμε την πόλη να αναπτυχθεί καθ’ ύψος, ώστε να αντιμετωπιστεί το στεγαστικό πρόβλημα;

Όλα αυτά βομβαρδίζουν την κοινή γνώμη, με ένα μοναδικό κίνητρο: την κερδοφορία στο χρηματιστήριο της γης. Ταυτόχρονα, όμως, καλλιεργούν εδώ και χρόνια ένα συγκεκριμένο κλίμα.

Δημόσιο, ιδρύματα, τράπεζες και ιδιώτες αφήνουν τα διατηρητέα ακίνητα να καταρρεύσουν ή να καούν, να μετατραπούν σε επικίνδυνα σημεία, ώστε να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για να αποκτηθεί, λόγω της καταστροφής ή της επικινδυνότητας, το δικαίωμα ανέγερσης της πολυπόθητης πολυκατοικίας ή να ενεργοποιηθεί το μπόνους της μεταφοράς συντελεστή δόμησης.

Υπάρχει άλλη λύση; Βεβαίως και υπάρχει.

Υπουργοί της Μεταπολίτευσης και των δύο άλλοτε μεγάλων κομμάτων, όπως ο Στέφανος Μάνος, ο Αντώνης Τρίτσης, η Μελίνα Μερκούρη, αλλά και ο Νίκος Σηφουνάκης και η Μπέτυ Παπαζώη στο Αιγαίο, ο Κώστας Λαλιώτης και –μην εκπλήσσεστε – ο Γιώργος Σουφλιάς, με τις επιδοτούμενες επισκευές στις κεντρικές περιοχές, με τις παρεμβάσεις στην οδό Πειραιώς, δημιούργησαν, σε διαφορετικές περιόδους, μηχανισμούς προστασίας των κτιρίων και στήριξης των ιδιοκτητών.

διατηρητέα

Θεσπίστηκαν κίνητρα για επισκευές, επιδοτήσεις για την αποκατάσταση των όψεων και, κυρίως, μειώσεις συντελεστών δόμησης, που αποκατέστησαν τη χωρική δικαιοσύνη. Όχι αυξάνοντας τη δόμηση για κάποιους, αλλά μειώνοντάς την για όλους. Για όλους τους ιδιοκτήτες μιας περιοχής και όχι μόνο για εκείνους που διαθέτουν διατηρητέα ακίνητα.

Έτσι δημιουργούνταν πραγματικό κίνητρο διατήρησης, καθώς η κατεδάφιση μπορούσε πολλές φορές να σημαίνει απώλεια τετραγωνικών μέτρων αντί για κέρδος.

Υπάρχει, όμως, και ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα.

Οπουδήποτε αφήσουμε εγκαταλειμμένο το αυτοκίνητό μας ή παρατήσουμε ένα σκάφος ή ακόμη και ένα μικρό βαρκάκι, αυτό μπορεί να δημευθεί και να αποσυρθεί ή να υποχρεωθούμε να πληρώσουμε βαρύ πρόστιμο για να το ανακτήσουμε. Αν αφήσουμε το χωράφι μας ακαθάριστο και αυτό προκαλέσει πυρκαγιά, επιβαρυνόμαστε επίσης με βαριά πρόστιμα.

Αυτό, όμως, παρότι προβλέπεται από τη νομοθεσία, δεν συμβαίνει με τα ιστορικά κτίρια.

Οι ιδιοκτήτες τους, ακόμη κι αν πρόκειται για ευημερούσες τράπεζες, εταιρείες ή ιδιώτες υψηλών εισοδημάτων, το πολύ πολύ να τοποθετήσουν μια κορδέλα και μια λινάτσα και να αφήσουν το ακίνητο να καταρρεύσει ή να καεί, κρατώντας ολόκληρη την πόλη σε ομηρία.

Πρόκειται για μια πρακτική αδιανόητη σε πολλές άλλες χώρες. Εκεί, η εγκατάλειψη ακινήτων συνεπάγεται οικονομικές επιβαρύνσεις, ειδικούς φόρους και βαριά πρόστιμα. Στην Ελλάδα, αντίθετα, η εγκατάλειψη μοιάζει να αποτελεί τον κανόνα.

Η κατάληξη είναι σαφής. Η μεταφορά συντελεστή δόμησης δεν απειλεί μόνο τον ιστορικό μας πλούτο. Απειλεί και τις ίδιες τις πόλεις, καθώς μεταφέρει πρόσθετο οικοδομικό όγκο σε άλλες περιοχές που είτε ασφυκτιούν είτε έχουν την άνεση να αναπτύσσονται με λιγότερη δόμηση και περισσότερο πράσινο.

Η εγκατάλειψη των ιστορικών κτιρίων δεν αντιμετωπίζεται με κατεδαφίσεις, πολεοδομικά μπόνους και νέες δυνατότητες οικοδομικής εκμετάλλευσης. Αντιμετωπίζεται με αυστηρούς ελέγχους και υποχρεώσεις συντήρησης, με κίνητρα επισκευής και επανάχρησης και με μειώσεις συντελεστών δόμησης. Ξεκινώντας από το ίδιο το Δημόσιο, τα ιδρύματα και τις τράπεζες, που κατέχουν χιλιάδες τέτοια ακίνητα.

Διαφορετικά, οδηγούμαστε σε έναν δεύτερο γύρο καταστροφής. Μετά την αντιπαροχή και το μπόνους των ορόφων που αλλοίωσαν τις ελληνικές πόλεις καταστρέφοντας τα αρχιτεκτονικά στολίδια για τα οποία θρηνούμε μαζικά βλέποντας τα στις αναμνήσεις των social media, τώρα κινδυνεύουμε να ξεκάνουμε ό,τι απέμεινε, αυτή τη φορά με όχημα τη μεταφορά συντελεστή δόμησης.

Share This Article
Δεν υπάρχουν Σχόλια

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *